رقیه بنت حسین

از ویکی حسین
پرش به: ناوبری، جستجو
رقیه بنت حسین
Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg
نگاره‌ای از حرم رقیه
زاده مدینه، حجاز
مرگ دمشق، شام
آرامگاه
حرم رقیه، دمشق

رُقیّه‌ بنت حسین، بنابر تذکره‌ها و مراثى متأخر، از دختران حسین‌ بن على علیه‌السلام بوده که در کودکى و هنگام اسارت خانواده امام در شام درگذشته است.

در شام[ویرایش | ویرایش مبدأ]

منبع طبرى کتاب الحاویة فى مثالب معاویة اثر قاسم‌ بن محمد بن احمد مأمونى، از علماى سنّى‌ مذهب، بوده‌ است که امروزه اثرى از آن در دست نیست.[۱] در این کتاب[۲] چنین آمده‌ است: «زنان خاندان نبوّت در حالت اسیرى، حال مردان که در کربلا شهید شده بودند بر پسران و دختران ایشان پوشیده مى‌داشتند و هر کودکى را وعده‌ها مى‌دادند که پدر تو به فلان سفر رفته‌ است، باز مى‌آید؛ تا ایشان را به خانه یزید آوردند. دخترکى بود چهارساله. شبى از خواب بیدار شد و گفت: پدر من حسین کجاست؟ این ساعت او را به خواب دیدم سخت پریشان. زنان و کودکان جمله در گریه افتادند و فغان از ایشان برخاست. یزید خفته بود، از خواب بیدار شد و حال تفحّص کرد. خبر بردند که حال چنین است. آن لعین در حال گفت که بروند و سر پدر او را بیاورند و در کنار او نهند. ملاعین سر بیاورده و در کنار آن دختر چهارساله نهادند. پرسید: این چیست؟ مَلاعین گفت: سر پدر تو است. آن دختر بترسید و فریاد برآورد و رنجور شد و در آن چند روز جان به حق تسلیم کرد»[۳]. حسین‌ بن على کاشفى سبزوارى (متوفى 910) در روضة‌الشهداء[۴] نیز همین داستان را با اندکى اختلاف و برخى افزوده‌ها که به زبان حال شبیه است و همچنان بدون ذکر نام رقیه از کنز الغرائب فى قصص‌ العجائب، کتابى در شرح‌حال خلفاى چهارگانه و امام‌ حسن و امام‌ حسین -علیهما السلام- از نجم‌الدین قاسم‌ بن محمد مذمکینى (زنده در 882)، نقل کرده‌است[۵]. جز این دو منبع، در هیچ‌یک از منابع کهن که امروز در دست است، از دختر خردسال امام که با دیدن سر بریده پدر جان سپرده باشد، ذکرى نیست. مؤلفان بعدى همین داستان را با اندک تغییراتى در کتاب‌های خود تکرار کرده‌اند[۶]. حائرى مازندرانى[۷] تصریح مى‌کند که مادر رقیه شاه زنان، دختر یزدگرد، بود و رقیه در پنج یا هفت سالگى در شام درگذشت، اما مستند هیچ‌یک از این اقوال روشن نیست.[۸]

دختران امام حسین (ع)[ویرایش | ویرایش مبدأ]

در منابع تاریخى، حدیثى و مَقتل‌‌های کهن در میان دختران امام‌ حسین از رقیه نامى برده نشده‌ است. در منابع متقدم، از دو دختر امام به نام‌های فاطمه و سکینه یاد شده و در منابع متأخر، نام زینب نیز به آن‌ها افزوده شده‌ است.[۹] کتاب کامل بهائى (اتمام کتابت در 675) از عمادالدین طبرى (زنده در 700) قدیم‌ترین منبعى است که حکایتِ دختر چهار ساله امام‌حسین در آن گزارش شده، هر چند در آنجا هم نامى از او برده نشده‌ است. در بعضى از نسخه‌‌های اللُهوف فى قَتْلَى الطُفوف ابن‌طاووس (متوفى 671) نام رقیه از زبان امام‌حسین نقل شده‌ است.[۱۰] همچنین طریحى[۱۱] قصیده‌اى در رثاى امام‌حسین از سیف‌ بن عُمَیْره نخعى، از اصحاب امام‌ صادق علیه‌السلام، نقل کرده که در آن دو بار نام رقیه تکرار شده‌ است، هرچند در انتساب آن تردید هست، زیرا در منابع کهن اثرى از این قصیده بلند و انتساب آن به سیف نیست.

آرامگاه[ویرایش | ویرایش مبدأ]

حرم حضرت رقیه در دمشق

در منابع متأخرتر، احتمال داده‌اند که نام دختر خردسال امام رقیه بوده‌ است و در شام مزارى به همین نام منسوب است.[۱۲] امروزه قبر منسوب به رقیه در محله عماره دمشق از زیارتگاه‌های شیعیان است و مقبره او تاکنون چندین بار تجدید بنا شده‌ است.[۱۳] نخستین‌ بار میرزا بابا مستوفى گیلانى در 1125 آن را بازسازى کرد. بار دیگر در 1280 و سپس در 1323 به دستور میرزا على‌ اصغر خان صدر اعظم مظفرالدین‌ شاه قاجار، بازسازى شد. بازسازى دیگر آن به همت دو برادر از شخصیت‌های دمشق به نام سید کامل و سیدمحمدعلى آل‌نظّام در 1343 صورت گرفت. آخرین‌ بار، پس از حدود نیم قرن، به اهتمام شیخ نصراللّه خلخالى از علماى شیعه ساکن سوریه و امام موسى صدر، رهبر شیعیان لبنان، مقدمات خریدارى ساختمان‌های مجاور براى توسعه حرم فراهم آمد و در اسفند 1364 بناى ساختمان جدید و کنونى حرم آغاز شد و در 1370ش به‌انجام رسید.[۱۴] امروزه حرم حضرت رقیه از ساختمان وسیعى تشکیل شده‌ است که آمیخته‌اى از هنر و معمارى اسلامى سورى و ایرانى است. ضریح نقره‌اى کوچک روى قبر در 1335ش، از تهران اهدا شده و ضریح بزرگ‌ترِ نقره و طلاکوب روى آن در اصفهان ساخته و در 1373ش نصب شده‌است.[۱۵]

حائرى مازندرانى[۱۶] به نقل از عبدالوهاب شعرانى، عالم سنّى‌مذهب مصرى، در کتاب لطائف المِنن و الاخلاق[۱۷] به‌خطا مقبره رقیه دختر امام‌على علیه‌السلام در مصر[۱۸] را به رقیه‌ بنت حسین نسبت داده‌ است.

منابع[ویرایش | ویرایش مبدأ]

  • ابن‌ طاووس، مقتل‌ الحسین علیه‌السلام، المسمى باللهوف فى قتلى الطفوف، قم (1417)؛
  • همو، المَلهوف على قتلى‌ الطفوف، چاپ فارس تبریزیان حسّون، قم (1413)
  • ابن‌طلحه شافعى، مطالب‌ السؤول فى مناقب آل‌ الرسول، چاپ ماجد بن احمد عطیه، بیروت 1420
  • امین؛ على‌بن عیسى بهاءالدین اربلى، کشف‌ الغمة فى معرفة الائمة، بیروت 1405/1985
  • مهدى حائرى‌ مازندرانى، معالى‌ السِّبطین فى احوال الحسن و الحسین علیهماالسلام، قم 1425
  • احمد خامه‌یار، آثار پیامبر صلى‌ اللّه‌ علیه‌ و آله و زیارتگاه‌‌های اهل‌بیت علیهم‌السلام در سوریه، تهران 1393ش
  • محمدهاشم خراسانى، کتاب منتخب‌ التواریخ، تهران 1317ش
  • محمدتقى دانش‌پژوه، «گزارش سفر پاریس»، کتابدارى، دفتر 9 (1362ش)
  • على ربانى خلخالى، ستاره درخشان شام: حضرت رقیه دختر امام حسین علیهماالسلام، قم 1377ش
  • حبیب‌اللّه‌ بن على مدد شریف کاشانى، تذکرة‌ الشهداء، تهران 1384ش
  • عبدالوهاب‌ بن احمد شعرانى، لطائف‌ المِنَن و الاخلاق فى بیان وجوب التحدّث بنعمة‌ اللّه على الاطلاق، قم (1357)
  • عمادالدین حسن‌ بن على طبرى، کامل بهائى، (تهران: مکتب مرتضوى، بى‌تا.)
  • نجم‌الدین طبسى، رقیة بنت‌ الحسین علیهماالسلام: پاسخى به تأملات و سؤالات، تهیه و تنظیم عباس جهانشاهى، تهران 1393ش
  • فخرالدین‌ بن محمد طُرَیْحى، المنتخب فى جمع‌المراثى و الخطب، المشتهر ب الفخرى، بیروت 1412/1992
  • عباس قمى، الفوائد الرضویة: سرگذشت عالمان شیعه، چاپ ناصر باقرى‌ بیدهندى، ج 1، قم 1387ش
  • همو، منتهى‌ الآمال، چاپ ناصر باقرى‌ بیدهندى، قم 1379ش الف
  • همو، نفس‌ المهموم فى مصیبة سیدنا الحسین المظلوم ویلیه نفثه المصدور فیما یتجدد به حزن‌ العاشور، قم 1379ش ب
  • سلیمان‌ بن ابراهیم قندوزى، ینابیع‌ الموَدَّةِ لِذَو ىِا لقُربى، چاپ على‌ جمال اشرف حسینى، قم 1416
  • حسین‌ بن على کاشفى سبزوارى، روضة‌ الشهدا، چاپ حسن ذوالفقارى و على تسنیفى، تهران 1390ش
  • ذبیح‌اللّه محلاتى، ریاحین‌ الشریعة در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، ج 3، تهران (1373ش)
  • «مشهد السیدة رقیة فى دمشق»، الموسم، سال 1، ش 4 (1410)
  • هاشم‌ عثمان، مشاهد و مزارات و مقامات آل‌البیت(ع) فى سوریة، بیروت 1414/ 1994
  • یاقوت حَمَوى؛
  • Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio- bibliographical survey, vol.1, pt.2, London 1972.

پیوند به بیرون[ویرایش | ویرایش مبدأ]

پی‌نوشت[ویرایش | ویرایش مبدأ]

  1. قمى، 1385ش، ج 1، ص 201ـ203
  2. ج 2، ص 179ـ180
  3. قس ابن‌طاووس، 1417، ص 109ـ110 که حکایتِ آمدن فاطمه زهرا سلام‌اللّه‌علیها به خواب سکینه دختر امام‌حسین را نقل کرده و آنجا سخن از پیراهن امام است نه سر بریده‌اش
  4. ص 686ـ 687
  5. درباره این کتاب ← استورى[1] ، ج 1، بخش 2، ص 1266؛ دانش‌پژوه، ص 273
  6. براى نمونه ← طُرَیْحى، ص 136ـ137؛ قمى، 1379شالف، ج2، ص1002ـ1004؛ همو، 1379شب، ص415ـ 416
  7. ص 626ـ627
  8. قس همان، ص 584ـ585، که سن رقیه را از کامل بهائى و منتخب فخرالدین طُرَیحى به‌ترتیب چهار و سه سال نقل کرده‌است؛ براى اقوال دیگر درباره مادر رقیه بدون ذکر مستند تاریخى ← ربانى خلخالى، ص 199؛ براى تفصیل بیشتر درباره زنان امام ← حسین‌بن على*، امام، بخش زنان و فرزندان؛ شهربانو*
  9. حسین‌بن على*، امام، بخش زنان و فرزندان؛ قس ابن‌طلحه شافعى، ج 2، ص 69؛ و به نقل از او ← بهاءالدین اربلى، ج 2، ص 248، که دختران آن حضرت را چهار تن شمرده اما فقط از سه تن از آن‌ها نام برده‌است و در این بین ذکرى از رقیه نیست؛ براى نقلى عجیب در باب تعداد فرزندان امام ← شریف کاشانى، ج 1، ص 459ـ460
  10. ابن‌طاووس، 1413، ص 141؛ قس همو، 1417، ص50؛ براى نمونه‌اى دیگر در منبعى متأخر ← قندوزى، ج 3، ص 79
  11. ص 435
  12. خراسانى، ص 251؛ حائرى مازندرانى، ص 586؛ محلاتى، ج 3، ص 312، نیز ج 3، ص 309ـ310 که حکایت کامل بهائى را ذیل عنوان رقیه‌بنت الحسین آورده؛ قس شریف کاشانى، ج 1، ص 459 که نام دیگر آن دختر را زبیده دانسته‌است
  13. امین، ج 7، ص 34؛ هاشم عثمان، ص 29ـ30؛ براى نقل حکایتى در این باب ← خراسانى، ص340ـ341
  14. خامه‌یار، ص 246ـ252؛ طبسى، ص 105ـ 106؛ «مشهدالسیدة رقیة فى دمشق»، ص 1076
  15. خامه‌یار، ص 250ـ251
  16. ص 586
  17. ج 2، ص 35
  18. یاقوت حموى، ج 4، ص 554