شبث‌ بن ربعی تمیمی یربوعی ریاحی

از ویکی حسین
پرش به: ناوبری، جستجو

شبث‌ بن ربعی، از اشراف و سرداران عرب و صاحب نقش‌های متضاد در حوادث مهم سده اول هجری از جمله واقعه کربلا است. وی دوران جاهلیت را نیز درک کرد.[۱]


مشخصات فردی
نام کامل شبث‌ بن ربعی
نسب/قبیله ازدیان
نقش در واقعه کربلا
نقش‌های برجسته شرکت در جنگ صفین، یاری عمر بن سعد، شرکت در واقعه کربلا، دستگیری و زندانی کردن مختار ثقفی، شرکت در شورش کوفه

زندگینامه[ویرایش | ویرایش مبدأ]

نخستین یادکرد از او به سال 11 هجری باز می‌گردد که در خدمت سجاع دختر حارث‌ بن سوید تمیمی، زنی که مدعی پیامبری بود، قرار گرفت.[۲] هنگامی که ابوبکر نبرد با مرتدین را آغاز کرد، وی به مسلمانان پیوست. سپس در زمان خلیفه دوم عمر بن خطّاب در فتوحات اسلامی شرکت نمود و در جنگ بویب در سال 13 هجری رهبری بنی‌حنظله را بر عهده داشت.[۳] به گفته عِجلی، شبث نخستین کسی بود که در قتل عثمان کمک کرد[۴] و اما کمی بعد و در جنگ جمل از عایشه حمایت کرد.[۵] آن‌گاه در ذی‌الحجه سال 36 به عنوان نماینده امیرالمؤمنین‌ به همراه کسانی چون بشیر بن عمرو انصاری و سعید بن قیس هَمدانی به نزد معاویه رفت تا او را به سوی خدا و اطاعت و پیوستن به جماعت دعوت کند. پس از آنکه امام چاره‌ای جز جنگ در برابر خود ندید، او در صف امام علی (ع) قرار داشت و به جنگ با سپاه معاویه پرداخت. امام علی (ع) در جنگ صفین سرداران خود از جمله شبث را با دسته‌ای از لشکریان برای نبرد با سپاه شام گسیل می‌داشت.[۶]

جنگ صفین[ویرایش | ویرایش مبدأ]

در ماه محرم سال 37 هجری هنگامی‌که در اثنای جنگ صفین، امام علی (ع) و معاویه متارکه جنگ کردند، دو طرف فرستادگانی را به امید صلح نزد یکدیگر فرستادند. امیرالمؤمنین‌، عدی‌ بن حاتم، یزید بن قیس، شبث‌ بن ربعی و زیاد بن خصفه را سوی معاویه فرستاد،[۷] اما با پایان محرم جنگ دوباره آغاز شد و شبث‌ بن ربعی ریاست دو قبیله عمرو و حنظله از خاندان‌های کوفه را به دستور امام علی (ع) برعهده داشت.[۸]

جریان خوارج[ویرایش | ویرایش مبدأ]

پس از پایان جنگ در سال 37 هجری و بازگشت سپاه امام علی (ع) به کوفه، شبث یکی از بنیان‌گذاران جریان خوارج بود که به عنوان اعتراض به قضیه حکمیت همراه دوازده هزار نفر به قریه حروراء در نیم فرسخی کوفه رفتند. در آنجا خوارج، شبث را به امارت برگزیدند. امام علی (ع) با آنان گفت‌وگو و محاجّه کرد. پس از سخنان امام همگی به کوفه بازگشتند.[۹] در گفتاری که از شبث نقل شده وی خود را نخستین کسی دانسته که ”حَروریه“ را بنیان نهاد[۱۰] اما خود توبه کرد و در نهروان در سپاه امام حسین (ع) فرماندهی میسره را برعهده داشت و علیه خوارج جنگید.[۱۱]

ازدیان[ویرایش | ویرایش مبدأ]

بنا به روایت ثقفی کوفی، چون عبدالله حضرمی، یکی از سرداران معاویه بر بصره یورش برد، ازدیان از امام علی (ع) خواستند تا کسی از بنی‌تمیم را بر سر بصره فرستد نه فردی از ازد عمان را، مخنف‌ بن سلیم جدّ ابومخنف که حاضر بود و نمی‌توانست کنایه‌های شبث علیه ازدیان را تحمل کند، در پاسخ شبث که به امام توصیه کرد تا از ارسال سرداری ازدی به بصره اجتناب ورزد، به دفاع از وفاداری قومِ خویش نسبت به امام علی (ع) پرداخت و در سرزنش شبث گفت: بیگانگان کینه‌توزی که بر خدا عصیان می‌ورزند و به مخالفت با امام علی (ع) می‌پردازند، قوم تواند؛ اما یاران نزدیک و آن کسانی که خدا را اطاعت می‌کنند، قوم من‌اند که یک نفر از آنان بهتر از ده تن از افراد قوم تو است.[۱۲]

در زمان معاویه[ویرایش | ویرایش مبدأ]

پس از شهادت امام حسن (ع) و مسلط شدن معاویه بر اوضاع، به او پیوست. به روایت طبری هنگامی که معاویه زمام حکومت را به دست گرفت، او را به همراه سلیمان‌ بن صُرَد خزاعی، حُجر بن عَدی، ابن کَواء و عمرو بن حَمِق در کوفه زیر نظر گرفت.[۱۳] زمانی که زیاد بر ضد حُجر بن عَدی (مقتول 51) از سران قریش شهادت گرفت، شبث نیز در زمره شهادت‌دهندگان بود.[۱۴]

واقعه کربلا[ویرایش | ویرایش مبدأ]

دعوت از امام حسین (ع)[ویرایش | ویرایش مبدأ]

در دوران حکومت یزید، شبث جزء افراد فرصت‌طلب‌ و سودجویی‌ بود که موضع‌ خود را مشخص‌ می‌کرد و کفه‌ به‌ هر طرف‌ سنگین‌تر می‌شد به‌ آن‌ سمت‌ متمایل‌ می‌گردید. ‌چون‌ دید مسلم‌ بن‌ عقیل‌ در کوفه‌ پیشرفت‌ خوبی‌ دارد و نیروهای‌ امام حسین (ع) هر روز بیشتر و متراکم‌تر می‌شوند، او و حجّار بن‌ ابجر عِجلی‌، یزید بن‌ حارث‌ بن‌ یزید شیبانی‌، عروة‌ بن‌ قیس‌ احمسی‌، عمرو بن‌ حجاج‌ زبیدی‌، محمد بن‌ عسیر بن‌ عطارد بن‌ حاجب‌ تمیمی‌ و محمد بن عمیر بن عبید از جمله بزرگان کوفه بودند که به امام حسین (ع) نامه نوشتند و از او دعوت کردند که به کوفه بیاید. مضمون‌ نامه‌ چنین‌ بود: ”اما بعد! صحراها سبز شده‌ و میوه‌ها رسیده‌اند. بنابراین‌ اگر مشیت‌ آن‌ پیشوای ‌گران‌قدر تعلق‌ گرفته‌ به‌ سوی‌ ما تشریف‌فرما شوید که‌ لشکری‌ آماده‌ و مجهز گوش‌ به‌ فرمان‌ شمایند. پس‌ هر چه ‌زودتر خود را به‌ کوفه‌ برسانید. درود و رحمت‌ خداوند بر تو و پدرت‌. والسلام‌.“[۱۵]

قرار گرفتن در صف مخالفان امام حسین (ع)[ویرایش | ویرایش مبدأ]

درباره نامه‌ نوشتن‌ این‌ قبیل‌ اشراف‌ باید گفت‌ هدف‌ آنان‌ این‌ بود که‌ او را وسیله‌ای‌ برای‌ بهره‌مند شدن‌ بیشتر از مال‌ دنیا قرار دهند و پس‌ از پیروزی‌ احتمالی‌ امام حسین (ع) و یا حتی‌ برای‌ جذب‌ شیعیان‌ کوفه‌، از او استفاده‌ کنند. به هر حال با تسلط عبیدالله‌ بن زیاد بر کوفه و به هنگام قیام مسلم‌ بن عقیل در ذی‌الحجه سال 60 هجری شبث جزء کسانی بود که به عبیدالله‌ بن زیاد پیوست و مردم را از همراهی با مسلم بیم داد و به دستور عبیدالله به جنگ با مسلم پرداخت و در صف مخالفان امام حسین (ع) قرار گرفت.[۱۶] لیکن هنگام کشته شدن مسلم، خود و دیگران را به خاطر قتل مسلم مورد سرزنش قرار داد. به گفته دینوری هنگامی که عبیدالله او را به همراه شمر بن ذی‌الجوشن، حُصَین‌ بن نُمَیر و حَجّار بن ابجر به یاری عمر بن سعد فرستاد، با عذر بیماری خودداری نمود، اما با تأکید ابن‌ زیاد به راه افتاد.[۱۷]

روز عاشورا[ویرایش | ویرایش مبدأ]

در روز عاشورا فرماندهی پیادگان سپاه عمر بن سعد را بر عهده داشت؛[۱۸] صبح روز عاشورا، امام حسین (ع) سران‌ سپاه‌ عمر بن‌ سعد از جمله شبث‌ بن‌ ربعی‌ را مورد خطاب‌ قرار داد که آیا شما برای‌ من‌ نامه‌ ننوشتید که‌: لشکری‌ آماده‌ و تجهیز شده‌ در اختیار توست، پس به سوی ما روانه شو‌؟ اینک‌ من‌ آمده‌ام‌! اگر آمدنم‌ را ناخوش‌ دارید، برمی‌گردم.[۱۹]

سرگردان بین حق و باطل[ویرایش | ویرایش مبدأ]

شبث که هرگز نتوانست بر دوگانگی شخصیت خویش غالب شود، اگر چه در شمار سپاه ابن‌ سعد در کربلا حاضر شد و در قتل‌عام یاران امام حسین (ع) مددکار کوفیان شد، با وجود این گفته می‌شود که شبث تمایلی به جنگ با امام حسین (ع) نداشته و هنگامی که عمر بن سعد از او خواست چون سواران عزرة‌ بن‌ قیس از هر سو عقب می‌روند، با پیادگان و تیراندازان خود به جنگ سواران دلیر و سلحشور لشکر حسین برو، بهانه آورد و گفت: سبحان‌الله می‌خواهی پیر مضر و همه مردم شهر را با تیراندازان بفرستی، کسی را جز من نیافتی که برای اینکار بفرستی؟[۲۰] روایت کرده‌اند که بعدها از شرکت در جنگ با امام حسین (ع) نیز اظهار ندامت نموده بود. ابوزهیر اسدی گوید که شبث سال‌ها پس از واقعه کربلا، در زمان مصعب‌ بن زبیر می‌گفت: خداوند هرگز به مردم این شهر خیری نخواهد داد و به راه هدایتشان نخواهد برد، در شگفت نمی‌شوید که ما در روزگار علی‌ بن ابی‌طالب و پسرش به مدت پنج سال با آل‌ابوسفیان جنگیدیم، اما سرانجام همراه آل‌معاویه و پسر سمیه زانیه به پسر دیگرش که بهترین مردم روی زمین بود، حمله کردیم. این کار ما ضلالت بود و چه ضلالتی![۲۱] شبث، کوفیان را به دلیل شادی و شعف پس از کشتن مسلم‌ بن عوسجه سرزنش کرد و گفت: به خدا قسم او جایگاه رفیعی در میان مسلمانان داشت. در فتح آذربایجان دیدم که پیش از رسیدن سپاه اسلام، خود شش تن را کشته بود.[۲۲] در روز عاشورا هنگامی که شمر به خیمه امام حسین (ع) رسید و قصد آتش زدن خیمه و کشتن زنان و کودکان را داشت، شبث مانع او شد و به او گفت: ترساننده زنان شده‌ای؟[۲۳]

پس از عاشورا[ویرایش | ویرایش مبدأ]

پیوستن به زبیریان[ویرایش | ویرایش مبدأ]

پس از تسلط زبیریان بر کوفه، به آنان پیوست و از طرفدارن عبدالله‌ بن زبیر گردید. سپس او به همراهی عمر بن سعد و یزید بن حارث‌ بن رُوَیم، در تشویق عبدالله‌ بن یزید خطمی انصاری حاکم زبیری کوفه، در دستگیری مختار ثقفی و زندانی شدن او نقش داشت.[۲۴]

هنگام قیام توابین[ویرایش | ویرایش مبدأ]

در هنگام قیام توابین به رهبری سلیمان‌ بن صرد خزاعی، شبث که جزء قاتلان شهدای کربلا و جیره‌خوار رژیم اموی بود بر این مهم اصرار داشت و تبلیغ می‌کرد و توده‌ها را به سوی سلیمان‌ بن صرد دعوت می‌کرد.[۲۵]

قیام مختار ثقفی[ویرایش | ویرایش مبدأ]

به هنگام قیام مختار ثقفی در روز چهارشنبه 13 ربیع الاول سال 66 هجری به خونخواهی امام حسین (ع)، شبث جزو سرداران و مشاوران عبدالله‌ بن مطیع والی کوفه بود و ابن‌‌مطیع او را با حدود سه هزار سپاهی به جنگ سپاهیان مختار به سوی سبخه (میدان بزرگ کوفه) فرستاد. او همچنین راشد بن ایاس‌ بن مضارب را با چهار هزار نفر به منطقه مراد اعزام داشت. مختار هم نهصد نفر را به فرماندهی ابراهیم‌ بن مالک اشتر برای مقابله با راشد بن ایاس و نعیم‌ بن هبیره را با سیصد سوار و ششصد پیاده نظام علیه شبث فرستاد و یزید بن انس اسدی را با نهصد نفر به عنوان مقدمةالجیش نعیم‌ بن هبیره راهی عرصه نبرد کرد. نیروهای شبث از مقابل نیروهای مختار می‌گریختند. شبث برای تحریک و پایداری سپاهش فریاد می‌زد: ای حامیان بد، ازغلامانتان می‌گریزید؟ اشاره شبث به موالیانی بود که در سپاه مختار بودند. همین کنایه باعث شد تا گروهی از سپاهیانش برگردند و به شدت بجنگند و هر کدام از موالی را که اسیر می‌کردند، بکشند. لذا سپاه مختار در موقعیت سختی قرار گرفت. عبدالله‌ بن مطیع همچنین یزید بن‌ حارث‌ بن رویم را با دو هزار سپاهی به جنگ مختار فرستاد. مختار در این پیکار فرماندهی پیاده‌ نظام را برعهده گرفت در حالی که یزید بن انس اسدی را بر سواره‌ نظام گمارده بود. در این هنگام ابراهیم‌ بن مالک اشتر توانست نیروهای راشد بن ایاس را در هم شکند و خود وی را بکشد و به یاری مختار که در محاصره نیروهای شبث قرارگرفته بود، برود. هنگام حمله ابراهیم‌ بن مالک اشتر، شبث و نیروهای تحت امرش عقبنشینی کردند و تا نزدیک خانه‌های کوفه متواری شدند. سپس ابن‌‌مطیع او را مسئول محافظت قصر نمود. هنگامی که محاصره ابن‌‌مطیع و یارانش در قصر شدت یافت، شبث از او خواست که از مختار امان بخواهد. اشراف کوفه نیز همین نظر را داشتند، اما ابن‌‌مطیع نپذیرفت و ناگزیر به پیشنهاد دیگر شبث، مخفیانه گریخت و بزرگان کوفه از جمله شبث با مختار بیعت کردند.[۲۶] بنا به گفته طبری، هنگامی که مختار کرسی منسوب به امام علی (ع) را به دست آورد، مردم را در مسجد جمع کرد و طی سخنانی آن را به صندوق بنی‌اسرائیل تشبیه نمود و مؤیدی بر حرکت خود مطرح کرد. در این هنگام شبث به‌پا خاسته و مُضَریان را از پذیرش سخنان او بازداشت.[۲۷] شبث جزء اشراف کوفه بود. اشراف کوفه عبارت بودند از سران قبایل، برده‌داران و زمین‌داران عرب که پاسدار فرهنگ و ارزش‌های جاهلیت و مدافع سرسخت نظام طبقاتی بودند. آنان اگر چه از آغاز بعثت به مقاومت علیه دستاوردهای آن پرداختند، اما به اقتضای شرایط با نقاب نفاق، تظاهر به اسلام نموده و سعی داشتند با پذیرش دینِ جدید موقعیت سیاسی– اجتماعی خویش را حفظ نمایند. لذا همیشه تابع قدرت حاکم بودند. مختار پیش از پیروزی می‌گفت: اشراف در شهادت انقلابیون شیعه و شخص مسلم‌ بن عقیل و شهدای کربلا نقش داشته‌اند و از عوامل مهم حکومت اموی در عراق به‌شمار می‌روند. اما در پگاه پیروزی همین اشراف کوفه، رنگ عوض کردند و پیرامون مختار گرد آمدند. کسانی چون شبث‌ بن ربعی، محمد بن اشعث، حسّان‌ بن منذر و ... مختار آنان را خوب می‌شناخت و می‌دانست که از سران برجسته اشراف هستند. اما رهبری نهضت به نرمشی محافظه‌کارانه روی آورد و با اشراف نه تنها گرم گرفت بلکه از میان آنان مشاورینی نیز انتخاب کرد. همین امر خشم محمد بن حنفیه را برانگیخت. در دوران حکومت مختار، شبث و دیگر اشراف کوفه که به شدت از پیروزی شیعیان و قیام مختار دچار وحشت شده بود، به دنبال فرصت بودند، تا ضربه را بر انقلاب مختار وارد سازند. آنان این فرصت را زمانی به‌دست آوردند که لشکر مختار به فرماندهی یزید بن انس اسدی برای جنگ با نیروهای شام به فرماندهی عبیدالله‌ بن زیاد روانه شده بودند. با مرگ یزید بن انس و بازگشت لشکر به کوفه، شایعه شکست انقلاب مختار توسط منافقین کوفه در شهر پیچید. اشراف که با مختار بیعت کرده بودند و عده‌ای از سرانشان مشاور مختار بودند، در شهرِ شایعه‌پذیر کوفه شایعه کردند که یزید بن انس به فرمان مختار کشته شده است. این شایعه در شهر قوت گرفت. در همان جوّ متشنج کوفه، مختار سپاهی عظیم به فرماندهی ابراهیم‌ بن مالک اشتر به سوی جبهه شام اعزام داشت. در اینجا شبث وارد معرکه دیگری شد و با کمک دیگر سران اشراف از جمله شمر بن ذی‌الجوشن که در کوفه مخفی بود، توطئه علیه مختار را تدارک دید. اشراف بلافاصله پس از خالی شدن کوفه از هوادارن مختار، از مخفی‌گاه‌ها بیرون آمده و تشکیل جلسه دادند، تا هر چه زودتر کار مختار را تمام کنند. پس در منزل شبث که او را شیخ و بزرگ خود می‌شمردند، اجتماع کرده و از او خواستند تا با مختار صحبت کند و بگوید مختار بی‌رضایت اشراف افرادی را بر آنان امارت داده و از موالیان و غلامان حمایت می‌کند و آنان را بر ما ترجیح می‌دهد. این امر باعث شده تا زیردستان بر ما مسلط شوند و دیگر کسی از ما فرمان نبرد و زندگی ما متلاشی شود. مختار در آن موقعیت حساس که درگیر جنگ با نیروهای شام بود، مایل نبود که جبهه‌ای دیگر در داخل گشوده شود، او اگر چه متوجه عمق توطئه شد، اما با ملایمت وعده داد ناراضیان را راضی خواهد کرد و به شبث گفت به آنان بگو اگر غلامان و اموالتان را پس دهم با من علیه بنی‌امیه و عبدالله‌ بن زبیر وارد جنگ می‌شوید؟ اشراف این پیشنهاد را قبول نکردند.

جنگ اشراف با مختار در کوفه[ویرایش | ویرایش مبدأ]

پس از گفت‌وگوی بی‌نتیجه شبث با مختار، اشراف به سرکردگی شبث از این فرصت استثنایی استفاده کرده و به مخالفت با مختار پرداختند و تصمیم به جنگ با او گرفتند. ابراهیم‌ بن مالک اشتر که برای جنگ با عبیدالله‌ بن زیاد از کوفه خارج شده بود، با فرمان مختار برگشت. جنگ سختی درگرفت. اشراف سه گوشه مهم کوفه را اشغال کرده و نقاط استراتژیک آن را به دست گرفتند.[۲۸] ابراهیم با تدبیر خاص نظامی از دشت وسیع جلوی شهر کوفه (سبیع) که تحت اشغال عبدالرحمن‌ بن قیس همدانی بود، حمله را آغاز کرد و خط مقدم مقاومت اشراف را در هم شکست و به مواضع قبیله مضر رسید. در این نبرد، شبث از سران مُضَریان بود که در میدان کناسه می‌جنگید. پس از شکست شورشیان در میدان سبیع، نیروهای تحت فرماندهی شبث که با ابراهیم‌ بن مالک اشتر وارد جنگ شده بودند، نیز منهزم و شکست خوردند.[۲۹] ابراهیم همچنان فاتحانه پیش می‌رفت و توانست غائله اشراف را به شدت سرکوب سازد. در این نبرد عده زیادی اسیر شدند. شبث فرزندی به نام عبدالمؤمن داشت که در سپاه مختار بود و با شجاعت و قلبی پر از کینه نسبت به اشراف کوفه از جمله پدرش می‌جنگید.[۳۰] پس از آنکه بزرگان کوفه از مختار شکست خوردند، به بصره گریختند و به مصعب‌ بن زبیر که از طرف برادرش عبدالله‌ حکمران بصره بود، پیوستند و او را به جنگ با مختار برانگیختند. گویند شبث به طرز عجیبی وارد شهر بصره شد. او سوار بر قاطری که دُم و گوش آن را بریده و خون از آن جاری بود و با قبای چاک‌زده فریاد می‌زد: آی کمک! آی کمک! با همان وضع نزد مصعب رفت و به او گفت که مردم کوفه به دلیل اینکه مختار غلامان، بردگان و موالی را بر اشراف شهر مسلط کرده و بردگان را بر بزرگان کوفه شورانده و حتی عده‌ای از مردم کوفه را در بند کرده، به ستوه آمده‌اند. شبث همچنین به مصعب اطمینان داد که ستون پنجم شهر کوفه نیز با آنان همراهی خواهند کرد.[۳۱] به این ترتیب اشراف فراری کوفه زیر فرماندهی شبث‌ بن ربعی و محمد بن اشعث کندی و زیر چتر حمایت کامل مصعب‌ بن زبیر علیه مختار ثقفی بسیج شدند.

پس از مرگ مختار[ویرایش | ویرایش مبدأ]

پس از مرگ مختار در سال 67 هجری، حارث‌ بن عبدالله‌ بن ابی‌ربیعه مخزومی ملقب به قُباع به دستور ابن‌‌زبیر والی کوفه گردید. شبث ریاست شرطه آن شهر را از طرف وی به عهده گرفت.[۳۲] در دوران حکومت مصعب‌ بن زبیر در عراق (67 هجری به بعد) شبث به جنگ با خوارج اَزارقه که در فارس و عراق شورش کرده بودند، رفت.[۳۳] به این ترتیب با سیاست‌پیشگی هر روز به رنگی در‌آمد.

مرگ شبث[ویرایش | ویرایش مبدأ]

بنا به نقلی شبث در ”یوم جبّانة السبیع“ هنگام نبرد با مختار در کوفه به سال 66 هجری کشته شد.[۳۴] لیکن بنا به نقلی دیگر او تا مدتی بعد می‌زیسته است و سپس با مرگ طبیعی و به علت بیماری مُرد.[۳۵] ابن‌حجر مرگ وی را در حدود سال 70 هجری نوشته است[۳۶] که به نظر منطقی می‌نماید. اما پاره‌ای روایات دیگر آن را در حدود 80 یا 90 هجری نوشته‌اند.[۳۷] بنا به نقل ابن‌‌سعد گروه‌های متعددی بر سر جنازه او حاضر شدند و عزاداری کردند.[۳۸]

مسجد شبث[ویرایش | ویرایش مبدأ]

شبث مسجدی در کوفه بنا کرده بود. امام علی (ع) مردم را از خواندن نماز در پنج مسجد در کوفه منع فرمود که از جمله آنها مسجد شبث بود. گفته شده پس از واقعه کربلا، او مسجدش را تجدید بنا کرد.[۳۹]

منبع[ویرایش | ویرایش مبدأ]

مرضیه محمدزاده، دوزخیان جاوید، نشر بصیرت، ص 130-139.

پی نوشت[ویرایش | ویرایش مبدأ]

  1. - تاریخ طبری، ج6، ص43.
  2. - ر.ک : المعارف، ص405؛ تاریخ طبری، ج3، ص274؛ التنبیه و الاشراف، ص285؛ الکامل فی التاریخ، ج2، ص15.
  3. - تاریخ طبری، ج3، ص464.
  4. - تاریخ الثقات، ص214.
  5. - تاریخ طبری، ج4، ص483؛ الکامل فی التاریخ، ج3، ص228.
  6. - وقعة صفین، ص195،187؛ تاریخ طبری، ج4، ص569؛ 573-574.
  7. - وقعة صفین، ص197؛ تاریخ طبری، ج5، ص5؛ الکامل فی التاریخ، ج3، ص173.
  8. - وقعة صفین، ص205؛ الاخبار الطوال، ص171-172.
  9. - ر.ک : تاریخ خلیفة بن خیاط، ص115؛ جمهرة النسب، ص217؛ تاریخ یعقوبی، ج2، ص191؛ تاریخ طبری، ج5، ص63-66؛ الکامل فی التاریخ، ج3، ص326-328.
  10. - ر.ک : تاریخ طبری، ج11، ص665.
  11. - ر.ک : تاریخ طبری، ج5، ص85؛ الکامل فی التاریخ، ج3، ص345؛ الوافی بالوفیات، ج16، ص102.
  12. - الغارات، ج2، ص395.
  13. - تاریخ طبری، ج5، ص179.
  14. - همان، ص269.
  15. - الاخبار الطوال، ص 229؛ تاریخ طبری، ج5، ص353؛ الفتوح، ج5، ص30؛ الکامل فی التاریخ، ج4، ص20-21.
  16. - الاخبار الطوال، ص 239؛ تاریخ طبری، ج5، ص369-370،381؛ الکامل فی التاریخ، ج4، ص36،31.
  17. - الاخبار الطوال، ص254.
  18. - الاخبار الطوال، ص302-303؛ تاریخ طبری، ج4، ص334؛ الکامل فی التاریخ، ج4، ص59-60.
  19. - ر.ک : الامامه و السیاسه، ج2، ص6؛ تذکرة الخواص، ص219.
  20. - تاریخ طبری، ج5، ص436.
  21. - تاریخ طبری، ج5، ص422،220، 436-437؛ الکامل فی التاریخ، ج4، ص60، 68-69.
  22. - الکامل فی التاریخ، ج4، ص36.
  23. - تاریخ طبری، ج5، ص438؛ الکامل فی التاریخ، ج4، ص69.
  24. - تاریخ طبری، ج5، ص580؛ الفتوح، ج3، ص241.
  25. - الکامل فی التاریخ، ج4، ص67.
  26. - ر.ک : تاریخ طبری، ج6، ص18-19، 22-32.
  27. - ر.ک : همان، ص82-84.
  28. - نحوه اشغال کوفه: میدان سبیع تحت اشغال عبدالرحمن‌ بن قیس همدانی، میدان کناسه در دست شبث‌ بن ربعی، میدان بشر تحت تسلط کعب‌ بن ابی‌بشر بن جریر، میدان مراد در دستان عمرو بن حجاج زبیدی و حجار بن ابجر و یزید بن حارث، میدان کنده تحت اشغال زحر بن قیس جعفی و اسحاق‌ بن محمد بن اشعث کندی، میدان مخنف تحت تصرف عبدالرحمن‌ بن مخنف، میدان بنی‌سلوک تحت اشغال شمر بن ذی‌الجوشن. ر.ک : انساب الاشراف، ج5، ص232-237؛ تاریخ طبری، ج6، ص43-49؛ الکامل فی التاریخ، ج4، ص231-234.
  29. - ر.ک : تاریخ طبری، ج6، ص43-49؛ الکامل فی التاریخ، ج4، ص231-234.
  30. - تاریخ طبری، ج2، ص667.
  31. - ر.ک : الاخبار الطوال، ص300-301؛ تاریخ طبری، ج6، ص94،92، 355-358.
  32. - ر.ک : انساب الاشراف، ج5، ص 274؛ تهذیب التهذیب، ج4، ص303-304.
  33. - ر.ک : تاریخ طبری، ج6، ص123-124؛ الکامل فی التاریخ، ج4، ص283.
  34. - ر.ک : انساب الاشراف، ج5، ص234-235، 251.
  35. - ر.ک : همان، ص235، 275-276.
  36. - الاصابه فی تمییز الصحابه، ج2، ص163.
  37. - الوافی بالوفیات، ج16، ص102.
  38. - الطبقات الکبری، ج6، ص216.
  39. - الکافی، ج3، ص101، کتاب الصلاة، باب مساجد کوفه.