دسته گردانی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی حسین
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(صفحه‌ای تازه حاوی «یکی از رفتارهای جمعی عزاداران در ماه محرم، در دسته گردانی ها نمود پیدا می کند...» ایجاد کرد)
 
جزبدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
یکی از رفتارهای جمعی عزاداران در ماه محرم، در دسته گردانی ها نمود پیدا می کند. معناشناسان دسته گردانی را حرکتی جمعی، هم آوا و هماهنگ می دانند و آن را نمودی از وحدت یک دسته و یک محله می دانند که زیر یک بیرق حرکت می کنند. «دسته گردانی در قالب یک الگوی کهن، در بنیاد و اصل خود، حرکتی است در جهت تحرک بخشیدن به مردم که گونه ای صف آرایی در برابر دشمن را می نمایانند و بسیج جمعی در مقابله با بیدادگری را پیش چشم می نهند و حرکت هماهنگ سنج ها و زنجیرها، جلوه های از این عزم آهنین است. <ref>میرشکرایی، 1383، ص 53.</ref>  
یکی از رفتارهای جمعی عزاداران در ماه محرم، در دسته‌گردانی‌ها نمود پیدا می‌کند. معناشناسان دسته‌گردانی را حرکتی جمعی، هم‌آوا و هماهنگ می‌دانند و آن را نمودی از وحدت یک دسته و یک محله می‌دانند که زیر یک بیرق حرکت می‌کنند. «دسته‌گردانی در قالب یک الگوی کهن، در بنیاد و اصل خود، حرکتی است در جهت تحرک بخشیدن به مردم که گونه‌ای صف‌آرایی در برابر دشمن را می‌نمایانند و بسیج جمعی در مقابله با بیدادگری را پیش چشم می‌نهند و حرکت هماهنگ سنج‌ها و زنجیرها، جلوه‌های از این عزم آهنین است. <ref>میرشکرایی، 1383، ص 53.</ref>  


===مراسم شاخسی===
===مراسم شاخسی===
شاخسی که کوتاه شده واژه شاه حسین است نوعی دسته روی مذهبی است که بیشتر در آذربایجان و مناطق ترک زبان برگزار می شود. این آیین بیشتر از چند روز مانده به ماه محرم تا ظهر عاشورا ادامه دارد. در این مراسم در برخی موارد عزاداران نوعی چوب مخصوص را از زمین تا فرق سر حرکت می دهند و هماهنگ با رفت و برگشت چوب عبارت شاخصی (شاه حسین) واخسی (واحسین) سر می دهند. امروزه به چای چوب از آلات آهنی هم استفاده می شود در ادامه به ذکر این آیین در مشکین شهر اکتفا می شود. در گذشته در مشکین شهر سرپرست هیئت و ریش سفیدان، مشعل آهنی بزرگی را بر سر چوب قطور و بلندی در وسط محله نصب می کردند. این مکان معمولاً در میدان‌گاهی مقابل مسجد قرار داشت. مأمور مخصوص هر مشعل، وظیفه داشت قبل از غروب آفتاب، مشعل ها را با پارچه های کهنه و گاهی با چوب و هیزم آماده کند. هنگام غروب، جوانان و مردان در میدان حاضر می شدند و هر یک چوب دستی بلند و محکمی به همراه می آوردند. در بعضی از محلات، انبار مخصوصی برای این کار وجود داشت که چوب دستی ها را در آنجا نگهداری می کردند. پس از فراهم شدن مقدمات، حدود یک ساعت از شب گذشته، شاه حسینی ها صف می بستند و در حالی که چوب دستی را مثل شمشیر در دست راست می گرفتند، دست چپ را از پشت بر کمر نفر سمت چپ خود قرار می دادند و بدین طریق صف فشرده و مرتبی را به وجود می آوردند. آن ها به شکل دایره بزرگی به دور مشعل می گشتند و در جواب اشعار و ابیاتی که سردسته می خواند، همه با هم عبارت «شاه حسین» را که به صورت «شاخسی» تلفظ می کردند، سرمی دادند.  
شاخسی که کوتاه شده واژه شاه حسین است نوعی دسته روی مذهبی است که بیشتر در آذربایجان و مناطق ترک زبان برگزار می‌شود. این آیین بیشتر از چند روز مانده به ماه محرم تا ظهر عاشورا ادامه دارد. در این مراسم در برخی موارد عزاداران نوعی چوب مخصوص را از زمین تا فرق سر حرکت می‌دهند و هماهنگ با رفت و برگشت چوب عبارت شاخصی (شاه حسین) واخسی (واحسین) سر می‌دهند. امروزه به چای چوب از آلات آهنی هم استفاده می‌شود در ادامه به ذکر این آیین در مشکین‌شهر اکتفا می‌شود. در گذشته در مشکین‌شهر سرپرست هیئت و ریش‌سفیدان، مشعل آهنی بزرگی را بر سر چوب قطور و بلندی در وسط محله نصب می‌کردند. این مکان معمولاً در میدان‌گاهی مقابل مسجد قرار داشت. مأمور مخصوص هر مشعل، وظیفه داشت قبل از غروب آفتاب، مشعل‌ها را با پارچه‌های کهنه و گاهی با چوب و هیزم آماده کند. هنگام غروب، جوانان و مردان در میدان حاضر می‌شدند و هر یک چوب‌دستی بلند و محکمی به همراه می‌آوردند. در بعضی از محلات، انبار مخصوصی برای این کار وجود داشت که چوب‌دستی‌ها را در آنجا نگهداری می‌کردند. پس از فراهم شدن مقدمات، حدود یک ساعت از شب گذشته، شاه‌حسینی‌ها صف می‌بستند و در حالی که چوب‌دستی را مثل شمشیر در دست راست می‌گرفتند، دست چپ را از پشت بر کمر نفر سمت چپ خود قرار می‌دادند و بدین طریق صف فشرده و مرتبی را به وجود می‌آوردند. آن‌ها به شکل دایره بزرگی به دور مشعل می‌گشتند و در جواب اشعار و ابیاتی که سردسته می‌خواند، همه با هم عبارت «شاه حسین» را که به صورت «شاخسی» تلفظ می‌کردند، سرمی دادند.  


بعضی از دسته ها برای آنکه شکوه و جلال خاصی به مراسم ببخشند، یک اتاقک مجلل چوبی به نام ـاتاق حضرت قاسم» نیز با خود حمل می کردند. <ref>احمدی، مرسل، قورت تپه، مشکین شهر، اردبیل، 1352 و 1353.</ref>  
بعضی از دسته‌ها برای آنکه شکوه و جلال خاصی به مراسم ببخشند، یک اتاقک مجلل چوبی به نام ـاتاق حضرت قاسم» نیز با خود حمل می‌کردند. <ref>احمدی، مرسل، قورت تپه، مشکین‌شهر، اردبیل، 1352 و 1353.</ref>  


مراسم تشت گذاری، این سنت، به تأسی از اقدام جوانمردانه سالار شهیدان حضرت امام حسین (ع) در مقابل سپاه حر انجام می شود. به روایتی آن حضرت در روز 27 ذی الحجه، آب مشک را در تشتی می ریزند و تمام لشکر حر و اسبان وی را سیراب می کنند. در این مراسم، تشت، نماد مشک سقای کربلا و آب، نماد رود فراتی است که به روی امام حسین (ع) و یارانش بسته شد.  
مراسم تشت گذاری، این سنت، به تأسی از اقدام جوانمردانه سالار شهیدان حضرت امام حسین (ع) در مقابل سپاه حر انجام می‌شود. به روایتی آن حضرت در روز 27 ذی‌الحجه، آب مشک را در تشتی می‌ریزند و تمام لشکر حر و اسبان وی را سیراب می‌کنند. در این مراسم، تشت، نماد مشک سقای کربلا و آب، نماد رود فراتی است که به روی امام حسین (ع) و یارانش بسته شد.  


پیشینه مراسم تشت گذاری به درستی معلوم نیست، در اردبیل به یاد تشنگی امام حسین (ع) در مساجد و تکایا تشت های پر از آب می گذارند تا تشنگان با جام های کوچکی که روی آن ها قرار دارند، آب بیاشامند و با یاد آن امام همام، رفع تشنگی کنند.  
پیشینه مراسم تشت گذاری به درستی معلوم نیست، در اردبیل به یاد تشنگی امام حسین (ع) در مساجد و تکایا تشت‌های پر از آب می‌گذارند تا تشنگان با جام‌های کوچکی که روی آن‌ها قرار دارند، آب بیاشامند و با یاد آن امام همام، رفع تشنگی کنند.  


در گذشته ای نه چندان دور، مسجد جامع اردبیل نخستین مسجدی بود که در این شهر مراسم تشت گذاری در آن انجام می شد. پس از آن، مساجد دیگر هم این مراسم را برگزار می کردند. به این صورت که در روز اول، محله های گازران و طوی، در روز دوم محله های اوچدکان و سرچشمه و در روز سوم محله های پیر عبدالملک و عالی قاپو تشت گذاری می کردند.  
در گذشته‌ای نه چندان دور، مسجد جامع اردبیل نخستین مسجدی بود که در این شهر مراسم تشت گذاری در آن انجام می‌شد. پس از آن، مساجد دیگر هم این مراسم را برگزار می‌کردند. به این صورت که در روز اول، محله‌های گازران و طوی، در روز دوم محله‌های اوچدکان و سرچشمه و در روز سوم محله‌های پیر عبدالملک و عالی‌قاپو تشت گذاری می‌کردند.  


امروزه مراسم تشت گذاری اندکی فرق کرده است؛ یعنی در وهله اول در روز بیست و ششم ذی الحجه، شب هنگام، در حسینیه اوچدکان مراسم تشت گذاری با حضور محله های ابراهیم آباد، طوی و دسته های زنجیرزن و سینه زن اوچدکان انجام می پذیرد. به این ترتیب که در حسینیه مسجد اوچدکان که دارای سه تشت مسین است، تشت ها را چند بار دور مسجد می گردانند و سپس در جایگاه مخصوصی قرار می دهند. آنگاه تشت ها را پر از آب زلال می کنند و در این حین، حاجات خود را از خدا می طلبند. در مواردی ممکن است تشت ها در خانه ای باشند که صاحب آن نذر کرده است. در این صورت دسته های عزادار به سمت آن خانه حرکت می کنند و با برپایی عزاداری، تشت ها را به طرف حسینیه اوچدکان می برند.  
امروزه مراسم تشت گذاری اندکی فرق کرده است؛ یعنی در وهله اول در روز بیست و ششم ذی‌الحجه، شب هنگام، در حسینیه اوچدکان مراسم تشت گذاری با حضور محله‌های ابراهیم‌آباد، طوی و دسته‌های زنجیرزن و سینه‌زن اوچدکان انجام می‌پذیرد. به این ترتیب که در حسینیه مسجد اوچدکان که دارای سه تشت مسین است، تشت‌ها را چند بار دور مسجد می‌گردانند و سپس در جایگاه مخصوصی قرار می‌دهند. آنگاه تشت‌ها را پر از آب زلال می‌کنند و در این حین، حاجات خود را از خدا می‌طلبند. در مواردی ممکن است تشت‌ها در خانه‌ای باشند که صاحب آن نذر کرده است. در این صورت دسته‌های عزادار به سمت آن خانه حرکت می‌کنند و با برپایی عزاداری، تشت‌ها را به طرف حسینیه اوچدکان می‌برند.  


در روز بیست و هفتم ذی الحجه، عصر هنگام، مراسم تشت گذاری در مسجد جامع آغاز می شود و تا شب ادامه دارد. دسته های عزادار محله های کوچه سلامی، داشچیلار، اوچدکان، طوی و محله نواب صفوی در مسجد جامع حضور می یابند. در این مسجد، شش تشت وجود دارد که هر تشت سهم یکی از محله های شش گانه است. مراسم تشت گذاری در مسجد جامع از سوی ریش سفیدهای محله های یاد شده انجام می گیرد.  
در روز بیست و هفتم ذی‌الحجه، عصر هنگام، مراسم تشت گذاری در مسجد جامع آغاز می‌شود و تا شب ادامه دارد. دسته‌های عزادار محله‌های کوچه سلامی، داشچیلار، اوچدکان، طوی و محله نواب صفوی در مسجد جامع حضور می‌یابند. در این مسجد، شش تشت وجود دارد که هر تشت سهم یکی از محله‌های شش گانه است. مراسم تشت گذاری در مسجد جامع از سوی ریش سفیدهای محله‌های یاد شده انجام می‌گیرد.  


در روز بیست و هشتم ذی الحجه، مراسم تشت گذاری مسجد بزرگ (مسجد اعظم) با حضور محله های عالی قاپو، سرچشمه و گازران انجام می پذیرد. مسجد جامع اردبیل در روز بیست و نهم ذی الحجه میزبان برگزارکنندگان این آیین است و این مراسم با نوحه خوانی وقایع عاشورا همراه است.  
در روز بیست و هشتم ذی‌الحجه، مراسم تشت گذاری مسجد بزرگ (مسجد اعظم) با حضور محله‌های عالی‌قاپو، سرچشمه و گازران انجام می‌پذیرد. مسجد جامع اردبیل در روز بیست و نهم ذی‌الحجه میزبان برگزارکنندگان این آیین است و این مراسم با نوحه‌خوانی وقایع عاشورا همراه است.  


آیین ها طی زمان های مختلف تکرار می شوند و در این تکرار، به فراخور سلیقه مردم، شاخ و برگ می یابند؛ شاخ و برگی که گاه با ژرف نگری می توان آن ها را به تنه اصلی متصل دانست. مراسم تشت گردانی و تشت گذاری که امروزه نیز با تفاوت های اندکی در مناطق شمالی ایران چون گذشته اجرا می شوند، از این قسم اند؛ تشتی که به صورت نمادین در ان آب، خاک متبرک یا شمع می گذارند. تشت گردانی ماسوله امروزه نیز مانند گذشته در روز پنجم محرم برگزار می شود؛ به این ترتیب که یک نفر تشتی را بالای سر خود می گیرد و در محله «کشه سر» می گرداند. در حالی که افراد به سر و سینه می زنند و علم «کشه سر» در جلوی دسته عزاداران حرکت داده می شود، مردم از هر نقطه ماسوله، خود را به محله «کشه سر» می رسانند و نذورات خود را از پشت بام داخل تشت روان می اندازند و به جای آن یک سکه «صاحب زمان» به عنوان تبرک دریافت می کنند. <ref>مهدی زاده، قاسم، ماسوله، گیلان، 1358.</ref>  
آیین‌ها طی زمان‌های مختلف تکرار می‌شوند و در این تکرار، به فراخور سلیقه مردم، شاخ و برگ می‌یابند؛ شاخ و برگی که گاه با ژرف‌نگری می‌توان آن‌ها را به تنه اصلی متصل دانست. مراسم تشت گردانی و تشت گذاری که امروزه نیز با تفاوت‌های اندکی در مناطق شمالی ایران چون گذشته اجرا می‌شوند، از این قسم‌اند؛ تشتی که به صورت نمادین در آن آب، خاک متبرک یا شمع می‌گذارند. تشت گردانی ماسوله امروزه نیز مانند گذشته در روز پنجم محرم برگزار می‌شود؛ به این ترتیب که یک نفر تشتی را بالای سر خود می‌گیرد و در محله «کشه سر» می‌گرداند. در حالی که افراد به سر و سینه می‌زنند و علم «کشه سر» در جلوی دسته عزاداران حرکت داده می‌شود، مردم از هر نقطه ماسوله، خود را به محله «کشه سر» می‌رسانند و نذورات خود را از پشت‌بام داخل تشت روان می‌اندازند و به جای آن یک سکه «صاحب زمان» به عنوان تبرک دریافت می‌کنند. <ref>مهدی زاده، قاسم، ماسوله، گیلان، 1358.</ref>  


مراسم تشت گذاری شانکاور در حال حاضر نیز مانند سالیان پیش در اغلب مناطق استان گیلان برگزار می شود. در این رسم، مردم یک تشت مسی را با شاخه های سبز و پارچه های سبز و سیاه می آرایند و آن را پر از آب می کنند و در گوشه ای از مسجد می گذارند و چند جام برنجی نیز در کنار آن قرار می دهند و یک نفر به عنوان سقا از همان تشت به عزاداران حسینی آب می رساند. <ref>کاظمی، رضا، شانکاور، رضوان شهر، گیلان، 1353.</ref>  
مراسم تشت گذاری شانکاور در حال حاضر نیز مانند سالیان پیش در اغلب مناطق استان گیلان برگزار می‌شود. در این رسم، مردم یک تشت مسی را با شاخه‌های سبز و پارچه‌های سبز و سیاه می‌آرایند و آن را پر از آب می‌کنند و در گوشه‌ای از مسجد می‌گذارند و چند جام برنجی نیز در کنار آن قرار می‌دهند و یک نفر به عنوان سقا از همان تشت به عزاداران حسینی آب می‌رساند. <ref>کاظمی، رضا، شانکاور، رضوان شهر، گیلان، 1353.</ref>  


ترکیبی از این دو آیین یعنی نوشیدن از آب تشت و انداختن نذورات در آن نیز در قاسم خان تالش از اول تا سیزدهم محرم برگزار می شد. <ref>ذاکری، موسی، قاسم خان، تالش، گیلان، 1346.</ref>  
ترکیبی از این دو آیین یعنی نوشیدن از آب تشت و انداختن نذورات در آن نیز در قاسم خان تالش از اول تا سیزدهم محرم برگزار می‌شد. <ref>ذاکری، موسی، قاسم خان، تالش، گیلان، 1346.</ref>  


نکته مشترک در تمامی آیین های مربوط به تشت این است که تشت به وسیله ای برای حاجت خواهی مردم تبدیل شده و به عنوان نشانه ای از امامف عزیز شمرده می شود. نمونه این حاجت خواهی را در مراسم «چهل منبر» که در بیشتر نقاط ایران برگزار می شود، می توان مشاهده کرد. برای مثال در بروجرد، عصر تاسوعا زنان با پای برهنه و صورت پوشیده به صورت دسته جمعی به چهل سقاخانه سر می زنند و در گل تشت کنار منبر هر سقاخانه شمعی روشن می نشاندند و از کنار منبر به منظور تبرک نقل یا قندی برمی دارند. در بجنورد، در شب شام غریبان، در گوشه مسجد، تشتی قرار می دهند و مردم در آن شمع حاجت روشن می کنند. شمع ها باید تا آخر سوخته شوند. زن ها کنار تشت مقداری نبات و پول می گذارند. در پایان عزاداری، نبات ها به عنوان تبرک بین مردم تقسیم می شود. <ref>رضایی، جواد، دهگاه، بجنورد، خراسان شمالی، 1377.</ref> در سبزوار، تشت گل برای روشن کردن شمع نذری، با گلاب و خاک مهر درست می شود. تشت پر از گل دم در مسجد گذاشته می شود تا عزاداران هنگام ورود به مسجد قدری گل به پیشانی خود بمالند.  
نکته مشترک در تمامی آیین‌های مربوط به تشت این است که تشت به وسیله‌ای برای حاجت‌خواهی مردم تبدیل شده و به عنوان نشانه‌ای از امام، عزیز شمرده می‌شود. نمونه این حاجت‌خواهی را در مراسم «چهل منبر» که در بیشتر نقاط ایران برگزار می‌شود، می‌توان مشاهده کرد. برای مثال در بروجرد، عصر تاسوعا زنان با پای برهنه و صورت پوشیده به صورت دسته‌جمعی به چهل سقاخانه سر می‌زنند و در گل تشت کنار منبر هر سقاخانه شمعی روشن می‌نشاندند و از کنار منبر به منظور تبرک نقل یا قندی برمی‌دارند. در بجنورد، در شب شام غریبان، در گوشه مسجد، تشتی قرار می‌دهند و مردم در آن شمع حاجت روشن می‌کنند. شمع‌ها باید تا آخر سوخته شوند. زن‌ها کنار تشت مقداری نبات و پول می‌گذارند. در پایان عزاداری، نبات‌ها به عنوان تبرک بین مردم تقسیم می‌شود. <ref>رضایی، جواد، ده گاه، بجنورد، خراسان شمالی، 1377.</ref> در سبزوار، تشت گل برای روشن کردن شمع نذری، با گلاب و خاک مهر درست می‌شود. تشت پر از گل دم در مسجد گذاشته می‌شود تا عزاداران هنگام ورود به مسجد قدری گل به پیشانی خود بمالند.  
==منبع==
==منبع==
اصغر شعاع، علی آنی‌زاده، رقیه حاج محمدیاری، شهرزاد دوستی، الهه شایسته رخ، محرم و صفر در فرهنگ مردم ایران، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، ص 80-85.
اصغر شعاع، علی آنی‌زاده، رقیه حاج محمدیاری، شهرزاد دوستی، الهه شایسته رخ، محرم و صفر در فرهنگ مردم ایران، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، ص 80-85.
==پی نوشت==
==پی نوشت==

نسخهٔ ‏۷ اکتبر ۲۰۱۸، ساعت ۱۱:۳۱

یکی از رفتارهای جمعی عزاداران در ماه محرم، در دسته‌گردانی‌ها نمود پیدا می‌کند. معناشناسان دسته‌گردانی را حرکتی جمعی، هم‌آوا و هماهنگ می‌دانند و آن را نمودی از وحدت یک دسته و یک محله می‌دانند که زیر یک بیرق حرکت می‌کنند. «دسته‌گردانی در قالب یک الگوی کهن، در بنیاد و اصل خود، حرکتی است در جهت تحرک بخشیدن به مردم که گونه‌ای صف‌آرایی در برابر دشمن را می‌نمایانند و بسیج جمعی در مقابله با بیدادگری را پیش چشم می‌نهند و حرکت هماهنگ سنج‌ها و زنجیرها، جلوه‌های از این عزم آهنین است. [۱]

مراسم شاخسی

شاخسی که کوتاه شده واژه شاه حسین است نوعی دسته روی مذهبی است که بیشتر در آذربایجان و مناطق ترک زبان برگزار می‌شود. این آیین بیشتر از چند روز مانده به ماه محرم تا ظهر عاشورا ادامه دارد. در این مراسم در برخی موارد عزاداران نوعی چوب مخصوص را از زمین تا فرق سر حرکت می‌دهند و هماهنگ با رفت و برگشت چوب عبارت شاخصی (شاه حسین) واخسی (واحسین) سر می‌دهند. امروزه به چای چوب از آلات آهنی هم استفاده می‌شود در ادامه به ذکر این آیین در مشکین‌شهر اکتفا می‌شود. در گذشته در مشکین‌شهر سرپرست هیئت و ریش‌سفیدان، مشعل آهنی بزرگی را بر سر چوب قطور و بلندی در وسط محله نصب می‌کردند. این مکان معمولاً در میدان‌گاهی مقابل مسجد قرار داشت. مأمور مخصوص هر مشعل، وظیفه داشت قبل از غروب آفتاب، مشعل‌ها را با پارچه‌های کهنه و گاهی با چوب و هیزم آماده کند. هنگام غروب، جوانان و مردان در میدان حاضر می‌شدند و هر یک چوب‌دستی بلند و محکمی به همراه می‌آوردند. در بعضی از محلات، انبار مخصوصی برای این کار وجود داشت که چوب‌دستی‌ها را در آنجا نگهداری می‌کردند. پس از فراهم شدن مقدمات، حدود یک ساعت از شب گذشته، شاه‌حسینی‌ها صف می‌بستند و در حالی که چوب‌دستی را مثل شمشیر در دست راست می‌گرفتند، دست چپ را از پشت بر کمر نفر سمت چپ خود قرار می‌دادند و بدین طریق صف فشرده و مرتبی را به وجود می‌آوردند. آن‌ها به شکل دایره بزرگی به دور مشعل می‌گشتند و در جواب اشعار و ابیاتی که سردسته می‌خواند، همه با هم عبارت «شاه حسین» را که به صورت «شاخسی» تلفظ می‌کردند، سرمی دادند.

بعضی از دسته‌ها برای آنکه شکوه و جلال خاصی به مراسم ببخشند، یک اتاقک مجلل چوبی به نام ـاتاق حضرت قاسم» نیز با خود حمل می‌کردند. [۲]

مراسم تشت گذاری، این سنت، به تأسی از اقدام جوانمردانه سالار شهیدان حضرت امام حسین (ع) در مقابل سپاه حر انجام می‌شود. به روایتی آن حضرت در روز 27 ذی‌الحجه، آب مشک را در تشتی می‌ریزند و تمام لشکر حر و اسبان وی را سیراب می‌کنند. در این مراسم، تشت، نماد مشک سقای کربلا و آب، نماد رود فراتی است که به روی امام حسین (ع) و یارانش بسته شد.

پیشینه مراسم تشت گذاری به درستی معلوم نیست، در اردبیل به یاد تشنگی امام حسین (ع) در مساجد و تکایا تشت‌های پر از آب می‌گذارند تا تشنگان با جام‌های کوچکی که روی آن‌ها قرار دارند، آب بیاشامند و با یاد آن امام همام، رفع تشنگی کنند.

در گذشته‌ای نه چندان دور، مسجد جامع اردبیل نخستین مسجدی بود که در این شهر مراسم تشت گذاری در آن انجام می‌شد. پس از آن، مساجد دیگر هم این مراسم را برگزار می‌کردند. به این صورت که در روز اول، محله‌های گازران و طوی، در روز دوم محله‌های اوچدکان و سرچشمه و در روز سوم محله‌های پیر عبدالملک و عالی‌قاپو تشت گذاری می‌کردند.

امروزه مراسم تشت گذاری اندکی فرق کرده است؛ یعنی در وهله اول در روز بیست و ششم ذی‌الحجه، شب هنگام، در حسینیه اوچدکان مراسم تشت گذاری با حضور محله‌های ابراهیم‌آباد، طوی و دسته‌های زنجیرزن و سینه‌زن اوچدکان انجام می‌پذیرد. به این ترتیب که در حسینیه مسجد اوچدکان که دارای سه تشت مسین است، تشت‌ها را چند بار دور مسجد می‌گردانند و سپس در جایگاه مخصوصی قرار می‌دهند. آنگاه تشت‌ها را پر از آب زلال می‌کنند و در این حین، حاجات خود را از خدا می‌طلبند. در مواردی ممکن است تشت‌ها در خانه‌ای باشند که صاحب آن نذر کرده است. در این صورت دسته‌های عزادار به سمت آن خانه حرکت می‌کنند و با برپایی عزاداری، تشت‌ها را به طرف حسینیه اوچدکان می‌برند.

در روز بیست و هفتم ذی‌الحجه، عصر هنگام، مراسم تشت گذاری در مسجد جامع آغاز می‌شود و تا شب ادامه دارد. دسته‌های عزادار محله‌های کوچه سلامی، داشچیلار، اوچدکان، طوی و محله نواب صفوی در مسجد جامع حضور می‌یابند. در این مسجد، شش تشت وجود دارد که هر تشت سهم یکی از محله‌های شش گانه است. مراسم تشت گذاری در مسجد جامع از سوی ریش سفیدهای محله‌های یاد شده انجام می‌گیرد.

در روز بیست و هشتم ذی‌الحجه، مراسم تشت گذاری مسجد بزرگ (مسجد اعظم) با حضور محله‌های عالی‌قاپو، سرچشمه و گازران انجام می‌پذیرد. مسجد جامع اردبیل در روز بیست و نهم ذی‌الحجه میزبان برگزارکنندگان این آیین است و این مراسم با نوحه‌خوانی وقایع عاشورا همراه است.

آیین‌ها طی زمان‌های مختلف تکرار می‌شوند و در این تکرار، به فراخور سلیقه مردم، شاخ و برگ می‌یابند؛ شاخ و برگی که گاه با ژرف‌نگری می‌توان آن‌ها را به تنه اصلی متصل دانست. مراسم تشت گردانی و تشت گذاری که امروزه نیز با تفاوت‌های اندکی در مناطق شمالی ایران چون گذشته اجرا می‌شوند، از این قسم‌اند؛ تشتی که به صورت نمادین در آن آب، خاک متبرک یا شمع می‌گذارند. تشت گردانی ماسوله امروزه نیز مانند گذشته در روز پنجم محرم برگزار می‌شود؛ به این ترتیب که یک نفر تشتی را بالای سر خود می‌گیرد و در محله «کشه سر» می‌گرداند. در حالی که افراد به سر و سینه می‌زنند و علم «کشه سر» در جلوی دسته عزاداران حرکت داده می‌شود، مردم از هر نقطه ماسوله، خود را به محله «کشه سر» می‌رسانند و نذورات خود را از پشت‌بام داخل تشت روان می‌اندازند و به جای آن یک سکه «صاحب زمان» به عنوان تبرک دریافت می‌کنند. [۳]

مراسم تشت گذاری شانکاور در حال حاضر نیز مانند سالیان پیش در اغلب مناطق استان گیلان برگزار می‌شود. در این رسم، مردم یک تشت مسی را با شاخه‌های سبز و پارچه‌های سبز و سیاه می‌آرایند و آن را پر از آب می‌کنند و در گوشه‌ای از مسجد می‌گذارند و چند جام برنجی نیز در کنار آن قرار می‌دهند و یک نفر به عنوان سقا از همان تشت به عزاداران حسینی آب می‌رساند. [۴]

ترکیبی از این دو آیین یعنی نوشیدن از آب تشت و انداختن نذورات در آن نیز در قاسم خان تالش از اول تا سیزدهم محرم برگزار می‌شد. [۵]

نکته مشترک در تمامی آیین‌های مربوط به تشت این است که تشت به وسیله‌ای برای حاجت‌خواهی مردم تبدیل شده و به عنوان نشانه‌ای از امام، عزیز شمرده می‌شود. نمونه این حاجت‌خواهی را در مراسم «چهل منبر» که در بیشتر نقاط ایران برگزار می‌شود، می‌توان مشاهده کرد. برای مثال در بروجرد، عصر تاسوعا زنان با پای برهنه و صورت پوشیده به صورت دسته‌جمعی به چهل سقاخانه سر می‌زنند و در گل تشت کنار منبر هر سقاخانه شمعی روشن می‌نشاندند و از کنار منبر به منظور تبرک نقل یا قندی برمی‌دارند. در بجنورد، در شب شام غریبان، در گوشه مسجد، تشتی قرار می‌دهند و مردم در آن شمع حاجت روشن می‌کنند. شمع‌ها باید تا آخر سوخته شوند. زن‌ها کنار تشت مقداری نبات و پول می‌گذارند. در پایان عزاداری، نبات‌ها به عنوان تبرک بین مردم تقسیم می‌شود. [۶] در سبزوار، تشت گل برای روشن کردن شمع نذری، با گلاب و خاک مهر درست می‌شود. تشت پر از گل دم در مسجد گذاشته می‌شود تا عزاداران هنگام ورود به مسجد قدری گل به پیشانی خود بمالند.

منبع

اصغر شعاع، علی آنی‌زاده، رقیه حاج محمدیاری، شهرزاد دوستی، الهه شایسته رخ، محرم و صفر در فرهنگ مردم ایران، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، ص 80-85.

پی نوشت

  1. میرشکرایی، 1383، ص 53.
  2. احمدی، مرسل، قورت تپه، مشکین‌شهر، اردبیل، 1352 و 1353.
  3. مهدی زاده، قاسم، ماسوله، گیلان، 1358.
  4. کاظمی، رضا، شانکاور، رضوان شهر، گیلان، 1353.
  5. ذاکری، موسی، قاسم خان، تالش، گیلان، 1346.
  6. رضایی، جواد، ده گاه، بجنورد، خراسان شمالی، 1377.