الهامی کرمانشاهی‌

میرزا احمد کرمانشاهی ملقّب به فردوسی حسینی و متخلّص به «الهامی» که قبل از ملاقات با استادش حسین قلی خان سلطانی کلهر «ملول» تخلّص می‌کرد ولی سلطانی تخلّص الهامی را برایش برگزید.

وی به سال 1264 ه ق. در تویسرکان متولد شد و در پنج سالگی به همراه خانواده، به کرمانشاه مهاجرت نمودند. اجداد الهامی همه مروّج شریعت بودند. او در سن 20 سالگی پدر و سپس مادرش را از دست داد و سرپرستی خانواده به عهده‌اش قرار گرفت.

بعد از ازدواج و صاحب چند فرزند به شدت دچار درماندگی شد که از حسین بن علی (ع) امداد خواست و امام حاجت او را برآورده ساخت پس از آن در مدح و مصیبت آنان شروع به سرودن اشعار نمود.

هامی زمانی به نظم کتاب باغ فردوس پرداخت که نه از شعر و شاعری چیزی می‌دانست و نه با سخن آشنایی داشت و نه در تحصیل علوم رسمی کاری کرده بود. امّا این کتاب در سلامت الفاظ و نفاست معانی و فصاحت بیان و حسن ایجاز مشهور ادبا بوده است. الهامی این کتاب را در مراثی امام حسین (ع) به وزن و سبک «شاهنامه فردوسی» سرود وی به سال 1295 ه. ق شروع به سرودن نمود و در 1302 ه. ق. به پایان رسید. این کتاب مشتمل بر چهار خیابان و قریب سی هزار بیت می‌باشد.

خیابان اول در فوت معاویه و سلطنت یزید و هجرت امام به مکّه و کربلا تا آخر وقایع شب عاشورا، خیابان دوم در وقایع روز عاشورا تا شهادت امام (ع). خیابان سوم در وقایع پس از شهادت آن حضرت و اسیری اهل بیت تا ورود به مدینه‌ی منوره.

خیابان چهارم در شرح حال مختار تا مرگ مختار. باید توجه داشت که شیوایی و جذابیّت و تأثیر عجیب این منظومه طوری است که برای مردی عامی چون میرزا احمد اغلب لغات و کنایاتی که در شعر به کار می‌برد و بعد از سرودن آن را می‌پرسد نشان دهنده‌ی الهاماتی غیبی به اوست.

الهامی علاوه بر «مثنوی باغ فردوس» کتب منظوم دیگری نیز دارد که عبارتند از: «مثنوی اندرزنامه» در بحر متقارب، «مثنوی باغ ارم» در شهادت حضرت حمزه و جعفر طیّار و بعضی از غزوات حضرت علی (ع)، «مثنوی بستان ماتم» در شرح حال امام موسی بن جعفر (ع) بر وزن کتاب خسرو و شیرین نظامی، «مثنوی حسن منظر» بر وزن لیلی و مجنون، «حسینیّه» که مشتمل بر غزل و قطعات در مصیبت سیّد الشهداء، «دیوان دفتر عشق» در عشق و عرفان، «دیوان قصاید و غزلیات» و ...

الهامی دارای سه فرزند بوده است: ابو الحسن که در نبرد با شورشیان کردستان کشته شد. دکتر عبد الحسین الهامی که شاعری بلند آوازه بود و ابو القاسم لاهوتی که از زمره‌ی شاعران آزادی‌خواه است. معاصران الهامی به نظم و نثر او را ستوده‌اند.

الهامی به سال 1325 ه. ق. در کرمانشاه وفات یافت.

ورود مسلم بن عقیل به مجلس ابن زیاد و مکالماتشان با یکدیگر:

کشان روزبانان به بند اندرش‌		ببردند زی مرد بد گوهرش
سپهبد از آن کافر زشت نام‌		بتابید روی و نکردش سلام
یکی زان میان بر به مسلم بگفت‌		که ای گشته با بند و زنجیر جفت
چرا بر به سالار فرخنده نام‌		به فرمانگزاری نکردی سلام؟
بدو گفت مسلم که فرمانروای‌		مرا نیست جز پور شیر خدای
سلام ار به فرماندهی بایدم‌		بدان شاه دنیا و دین شایدم
از این گفته فرمانده بد سگال‌		برآشفت و زد بانگ بر بی‌همال
که ای فتنه‌گر مرد پرخاشجوی‌از این فتنه‌جویی چه دیدی بگوی؟		{{{2}}}
که بر تافتی رخ ز امر امام‌		سر دین پژوهان کنارنگ شام
چو فرّخ سپهدار از او این شُنفت‌		خروشید بر مرد ناپاک و گفت:
«تو رخ تافتستی از امر امام‌		نهادستی اندر ره فتنه گام
نباشد امامی به روی زمین‌		به جز پاک سبط رسول امین
روا نیست ای کافر زشت نام‌		که خوانی زنازادگان را امام
امام آن بود کش به دین اندرا		خداوند بگزید و پیغمبرا»
چو بشنید این کافر زشتخوی‌		بدو گفت کای مرد پرخاشجوی
جز امروزت از زندگی بیش نیست‌		به مرگ تو شاه تو خواهد گریست
به بام دژ اندر ببرّم سرت‌		وز آن جا به کوی افکنم پیکرت
که از هاشمی‌زادگان زین سپس‌		نگردد دگر گِرد آشوب، کس
بدو گفت شیر نیستان رزم‌		چو در کشتنم کرده‌ای عزم جزم
گُزین کن ز مردان این انجمن‌		یکی را که بنیوشد او رازِ من
کند آن چه گویم پس از مردنم‌		نیندیشد از کینه‌ی دشمنم
بدو گفت پور زیاد این چنین‌		که یک تن خود از انجمن برگُزین
نگه بر چپ و راست مسلم فکند		بدان بد سگالان ناهوشمند
در آن انجمن زان بزرگان که دید		عمر زاده‌ی سعد را برگزید
بدو گفت زین خیل ناپاک‌زاد		شماری تو خود را قریشی نژاد
به نزد من آی و فرادار گوش‌		به گفتار گوینده بسپار هوش
بتابید ازو زاده‌ی سعد روی‌		نمی‌خواست رفتن به نزدیک اوی
بدو گفت فرمانده زشت کیش‌		که بشتاب نزد پسر عمّ خویش
زمانی به گفتار او گوش دار		هرآن آرزویی که دارد برآر
به فرمان او پور سعد پلید		بر مسلم پاک گوهر، حمید
بدو گفت سالار، بگمار هوش‌		سه اندرز دارم بدان دار گوش
نخست آنکه هفتصد درم وامدار		شدستم درین فتنه‌پرور دیار
تو بفروش درع و سمند مرا		همان آبداده پرند مرا
بهایش بدان وامخواهان سپار		مخواه از پس کشتنم وامدار
و دیگر چو بی‌سر شود پیکرم‌		تو بسپار پیکر به خاک اندرم
و دیگر فرستاده‌ای کن روان‌		بر پور پیغمبر و انس و جان
ز مرگ من او را رسان آگهی‌		که گیتی ز عم زاده‌ات شد تهی
مپیما بدین مرز ره، زینهار		ز کوفی سپه، چشم یاری مدار
چو پور زیاد این سخن‌ها شنفت‌		بخندید و با زاده‌ی سعد گفت
که آنچت سراید برو کار بند		میندیش کز ما نبینی گزند
از آن پس که او کشته گردید خوار		به مال و تن او مرا نیست کار

به میدان فرستادن امام (ع) قاسم را و گفتگوی قاسم (ع) با عمر بن سعد:

به شکل کفن کرد رختش به بر		زدش بوسه بسیار بر چشم و سر
بگفت این تو این پهنه‌ی رزمگاه‌		برو کت خداوند بادا پناه
دریغا که تیغی شد از مشت من‌		که بشکستنش، بشکند پشت من
چو آمد دمان سوی آوردگاه‌		تو گفتی فرود آمد از چرخ ماه
که در سوگش این سالخورد آسمان‌		بگرید همی تا بپاید زمان
خروشید کای بدسگالان دین‌		منم شبل شیر جهان آفرین
منم قاسم آن صفدر نامور		قسیم جحیم و جنان را پسر
حسن شاه ابرار باب من است‌		کجا چرخ را توش و تاب من است؟
نیا مصطفی، مامِ بابم بتول‌		که زهرا همی خواند او را رسول
همین شه که او را نباشد کسی‌		بکشتید یاران او را بسی
خداوند دین است و عمّ من است‌		به دیدار من چشم او روشن است
منم بدر تابان چرخ یلی‌		منم پرگهر تیغ دست علی
به مردان شیر اوژن تیغ زن‌		دهد مژده‌ی مرگ، شمشیر من
مرا لب چو زاینده از شیر شست‌		دلم رزم و سرپنجه، شمشیر جست
به گهواره فرِّ یلان داشتم‌		بر و بازو پردلان داشتم
کنونم که از سیزده بیش سال‌		نرفته است ای مردم بدسگال
بلند آسمان زیر دست من است‌اجل پیرو تیر شست من است		{{{2}}}
مرا کشته خواهد خداوند من‌		برای همین است جانم به تن
اگر برکَنند از تنم زنده پوست‌		نتابم سر از عهد و پیمان دوست
به جانان سپرد آن که جان، او نمرد		نبرد وفا، هرکه جان باخت برد
چو نوباوه‌ی مجتبی آن بدید		به سالار لشگر خروشی کشید
که ای زاده‌ی سعد بد روزگار		همانا نترسی ز پروردگار
ندانی تو ای مرد با خشم و کین‌		که فرموده پیغمبر راستین
حسین است جان تن روشنم‌		ز جان و تن اوست جان و تنم
همانا نباشد تو را استوار		گزین گفتِ پیغمبر تاجدار
وگرنه به جان و تن مصطفی‌		پسندی چرا کین و جور و جفا؟
مریز این همه خون آل رسول‌		مکش بیش از این زادگان بتول

آغاز داستان شهادت ابو الفضل (ع):

کنون بایدم درّ ناسفته سفت‌		کنون بایدم راز ناگفته گفت
کنون باید از غم به سر خاک بیخت‌		کنون باید از دیده خوناب ریخت
کنون از نی دل برآرم نوا		سخن رانم از ساقی نینوا
چه ساقی شه تشنه‌کامان عشق‌		امیر صفّ نیکنامان عشق
کنون ز اشک روی زمین تر کنم‌		شگفتی یکی داستان سر کنم
که در بر چرخ دون خون شود		زمین همچو گردون دگرگون شود
بنالد ازو جان افلاکیان‌		چو افلاکیان پیکر خاکیان
زمین گردد از اشک دریای آب‌		فتد آسمانش به سر چون حباب
غریوان پیمبر به خلد اندرون‌		به رخ برفشاند ز بیننده خون
کنون ای هنرمند طبع منا		به میدان فکرت فکن تو سنا
به سوی سپهدار فرخنده پی‌		بکش ناله از نای دل همچو نی
چه عبّاس! مهر سپهر یلی‌		به مردی بهین یادگار علی
سپهدار عشّاق پروردگار		تهی از خود و پر ز اسرار یار
در اقلیم جان رهرو راه عشق‌		نه رهرو که خود تا جور شاه عشق
همان زور حیدر به بازوی او		دو گیتی سبک در ترازوی او
نبیند چو او دهر و هرگز ندید		نه چون او به مردی خدا آفرید
چراغ هدایت فروزان از او		روان بد اندیش سوزان ازو
نبی خو، حسن رو، علی کارزار		به پیکار دشمن حسین اقتدار
جهانجو، سپهدار پیروز جنگ‌		به خام‌آور یال مردان جنگ
ملوک و ملایک ثنا خوان او		زمین گردی از نعل یک ران او
به لشگرگه شاه سالار بود		دبیر و وزیر و علمدار بود
دلش بود آکنده از راز حق‌		دو گوشش نیوشای آواز حق
سرانجام ازو یافت سامان عشق‌		بداد ساقی تشنه کامان عشق
به دیدار و بالا و فرّ و کمال‌		نبودی کس اندر جهانش هَمال
سر سرفرازان و آزادگان‌		به چهره مه هاشمی زادگان
در آن دم که بر خاک افتاد پَست‌		به عرش اندرون یافت جای نشست
سرش تا که از تیغ کین تاج یافت‌		چو احمد از آن تاج معراج یافت

ذکر روایت ابو حمزه ثمالی در فضیلت ابو الفضل (ع):

ابو حمزه کو عارف راه بودز اسرار دینِ حق آگاه بود		{{{2}}}
به درگاه چهارم امام انام‌فزون داشت جاه و نکو داشت نام		{{{2}}}
چنین گوید آن مرد فرخنده کیش‌که روزی بُدَم نزد مولای خویش		{{{2}}}
در آندم بیامد یکی خردسال‌که مانست خورشید را در جمال		{{{2}}}
جوانی چو ماهش رخان تابناک‌که بودی عبید اللّهش نام پاک		{{{2}}}
مر آن ناز پرورد خورشید فرابو الفضل را بُد گرامی پسر		{{{2}}}
خداوند دین سیّد السّاجدین‌چو دیدش دل نازکش شد غمین		{{{2}}}
همی بر رخ پاک او بنگریست‌بمویید و بر وی فراوان گریست		{{{2}}}
چو لختی بگریید گفت: اینچنین‌به من، آن خداوند دنیا و دین		{{{2}}}
به عبّاس عمّ من آن میر رادکه چون او وفا پیشه مادر نزاد		{{{2}}}
به راه برادر ز جان و ز سرگذشت آن جوانمرد فرّخ‌گهر		{{{2}}}
به جای دو دست ایزد ذو الجلال‌بدادش ز یاقوت رخشان دو بال		{{{2}}}
بدان سان که بر جعفر پاک‌زادز بخشش دو بال ایزد پاک داد		{{{2}}}
شهیدان همه جاه آن نامدارکنند آرزو نزد پروردگار		{{{2}}}
همه جاه عبّاس با آفرین‌کنند آرزو از جهان آفرین		{{{2}}}
بر پاک دادار پیروزگرابو الفضل را هست جاه دگر		{{{2}}}

اذن رزم خواستن حضرت عباس (ع) از امام (ع)

چو رفتند اخوان و یاران شاه‌به سوی پیمبر از این دامگاه		{{{2}}}
سپهبد دلش از غم آمد به دردنگه کرد لختی به دشت نبرد		{{{2}}}
ز یکسو خداوند دین بی‌پناه‌ستاده به میدان آوردگاه		{{{2}}}
زده تکیه بر نیزه‌ی بی‌کسی‌پی کشتنش نیزه برپا بسی		{{{2}}}
نمانده کس از جان نثاران اوبه خون غرقه خویشان و یاران او		{{{2}}}
ز اصحاب و اخوان نام‌آورش‌نمانده به جا جز علی اکبرش		{{{2}}}
ز یکسو زنی چند بی‌غمگسارغریب و پسر کشته و داغدار		{{{2}}}
ز یکسو بسی کودک ماه‌وش‌به گردون برآورده بانگ از عطش		{{{2}}}
ز بی‌یاری شاه و اهل حرم‌دل ساقیِ تشنه لب شد دژم		{{{2}}}
به خود گفت هنگامت آمد فرازیکی چاره از بهر رفتن بساز		{{{2}}}
بیامد بر خسرو راستین‌بدو خیره چشم سپهر و زمین		{{{2}}}
بگفت ای نگهبان هر دو جهان‌خداوند هر آشکار و نهان		{{{2}}}
دل من ازین زندگی سیر شدبه راه تو جان دادنم دیر شد		{{{2}}}
تو تنها، به خون خفته اخوان من‌نیاید به کار این تن و جان من		{{{2}}}
مرا جان از آن داده پروردگارکه در خاک پای تو سازم نثار		{{{2}}}
مخواه از در قرب حق دوریم‌ببخشا پی رزم دستوریم		{{{2}}}
شهنشه بدو خواند بس آفرین‌سپس گفت کای پور ضرغام دین		{{{2}}}
به من گر همی بایدت یاوری‌بکن جهد کآبی به دست آوری		{{{2}}}
که این کودکان تر نمایند کام‌از آن پس بکن روز بد خواه شام		{{{2}}}
ابو الفضل از این مژده دلشاد گشت‌ز بند غم و رنج آزاد گشت		{{{2}}}
ببوسید پیش برادر زمین‌چو حیدر برِ سیّد المرسلین		{{{2}}}
به بدرود آل رسول امین‌روان شد چو جان از بر شاه دین		{{{2}}}
ستمدیدگان را چو بدرود کردپی آب سر جانب رود کرد		{{{2}}}
چو بر آبِ روِد روان بنگریست‌ز لب تشنگان یاد کرد و گریست		{{{2}}}
همی گفت کای آب شیرین گوارز آب آفرین شاه شرمی بدار		{{{2}}}
روانی تو بر خاک و سنگ زمین‌لبِ تشنه، آل رسول امین		{{{2}}}
تو موج اندر آورده جوشان همی‌سکینه ز بهرت خروشان همی		{{{2}}}
سزد کز تو نوشند مردم تمام‌بمیرند آل علی تشنه‌کام		{{{2}}}
کفی آب برداشت تا نوشداکه کمتر دلش از عطش جوشدا		{{{2}}}
به یاد آمدش کام خشک امام‌به خود گفت این آب بادت حرام		{{{2}}}
ره یاری این نیست آزرم‌دارز روی برادر یکی شرم‌دار		{{{2}}}
تو سیراب و نوباوه‌ی مصطفی‌چنان تشنه، این نیست رسم وفا		{{{2}}}
ننوشید یک قطره زان آب سردشکیبش سر چرخ را خیره کرد		{{{2}}}
به رود روان با دلی پر ز تاب‌فرو ریخت از دست و از دیده آب		{{{2}}}
چو از دست آن آب را برفشاندملک از فلک بروی احسنت خواند		{{{2}}}

وصیّت نمودن حضرت عبّاس به امام (ع) و جان دادنش:

چو عبّاس آوای شه را شنیدیکی ناله از نای پر خون کشید		{{{2}}}
بگفتا که ای شاه یزدان شناس‌به پروردگار جهانم سپاس		{{{2}}}
که دادم به راهت سرو جان پاک‌نبردم من، این آرزو را به خاک		{{{2}}}
دم آخرینم رسیدی به سرتن از بوی تو یافت جانی دگر		{{{2}}}
کنون گر رسد مرگ من باک نیست‌که انجام هر زنده جز خاک نیست		{{{2}}}
سه خواهش مرا هست از شهریارز راه کرم سوی من گوش دار		{{{2}}}
نخستین روانم بود تا به تن‌مبر سوی خیمه تن چاک من		{{{2}}}
که از کودکان توام شرمسارز ناوردن آب شیرین گوار		{{{2}}}
دگر آنکه در ماتم من منال‌مکن گریه اندر بر بدسگال		{{{2}}}
چو گریی تو، بدخواه خندان شودبه کین خواستن تیز دندان شود		{{{2}}}
و دیگر تو گفتی که از همرهان‌نماند درین روز کس زنده جان		{{{2}}}
مگر سید الساجدین پور من‌که باشد پس از من امام ز من		{{{2}}}
از ایدر چو رفتی به سوی حرم‌چنین کن سپارش بدان محترم		{{{2}}}
که چون جای کردی به یثرب دیاررها گشتی از پیچش روزگار		{{{2}}}
ز عمّت دو کودک بود در سرای‌به جا مانده، دل خسته بی‌غمزدای		{{{2}}}
تو آن نورسان را پرستار باش‌ز هَر بد به گیتی نگهدار باش		{{{2}}}
یتیمند مشکن دل زارشان‌پدروار بنگر به دیدارشان		{{{2}}}
ز گفتار او شه نبالید سخت‌فرو ریخت خون از مژه لخت‌لخت		{{{2}}}
سترد از رخ و چشم او خون و خاک‌ببوسیدش آن چهره‌ی تابناک		{{{2}}}
جوان دیده بر روی شه برگشادکشید آه و اندر برش جان بداد		{{{2}}}
خنک دوستداری که در پای یارچو جان داد، یار آردش در کنار		{{{2}}}

منابع

دانشنامه‌ی شعر عاشورایی، محمدزاده، ج‌ 2، ص: 1014-1020.